Prof. Dr. \u015eafak Ural – \u0130stinye \u00dcniversitesi Felsefe B\u00f6l\u00fcm Ba\u015fkan\u0131<\/p>\n
\u00c7ok bilinen bir benzetmeyle, \u201cte\u015fhisin kolay oldu\u011fu yerde tedavi zordur, tedavinin kolay oldu\u011fu yerde ise te\u015fhis zordur\u201d. Sorun apa\u00e7\u0131k ortadad\u0131r, ama art\u0131k i\u015f i\u015ften ge\u00e7mi\u015ftir; problemin ne oldu\u011fu bellidir ve e\u011fer \u00e7\u00f6z\u00fclemiyorsa \u00e7\u0131kar\u0131p at\u0131l\u0131r ve yerine yenisi konulur.<\/p>\n
Fakat s\u00f6z konusu olan toplum ise, art\u0131k de\u011fi\u015ftirmek, atmak, ila\u00e7 vermek veya ameliyat etmek m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r.<\/p>\n
Toplumun gelece\u011fi i\u00e7in, sosyoloji veya ekonomi gibi bilimleri kullanarak sorunlar\u0131 \u00f6ng\u00f6rmek ve \u00f6nlemler alman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131 akla gelebilir. Fakat buradaki te\u015fhis ve sa\u011falt\u0131m s\u00fcreci s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r, istenilen sonu\u00e7lar\u0131n elde edilmesi de elbette her zaman m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Daha da \u00f6nemlisi sorun, insan ve toplum bilimlerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde olmayabilir: \u00e7a\u011f\u0131 kapsayan, yani ge\u00e7mi\u015fte geni\u015f bir zaman dilimine yay\u0131lm\u0131\u015f bir de\u011fi\u015fim ve bu de\u011fi\u015fimin getirdi\u011fi sorunlar s\u00f6z konusu olabilir.<\/p>\n
Tarih bize baz\u0131 de\u011fi\u015fimlerin \u00e7a\u011flar\u0131 kapsad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc olarak, birbiriyle ili\u015fki i\u00e7inde bir\u00e7ok alanda ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini s\u00f6ylemektedir. Bu de\u011fi\u015fimlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n dayana\u011f\u0131n\u0131n o \u00e7a\u011f\u0131n teknolojisine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir: cilal\u0131 ta\u015f devri, maden devri, sanayi \u00e7a\u011f\u0131, bilgisayar \u00e7a\u011f\u0131, uzay \u00e7a\u011f\u0131 gibi kavramlar, uzun zaman dilimleri i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fen (teknolojik) de\u011fi\u015fimleri ifade etmektedir.<\/p>\n
\u00d6te yandan, \u00e7a\u011flar\u0131 kapsayan de\u011fi\u015fimleri belirleyen etkenin her zaman \u2018teknolojik aletler\u2019 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, fikir veya d\u00fc\u015f\u00fcncelerin de\u011fi\u015fimin tetikleyicisi oldu\u011funu da biliyoruz. Mitolojiler \u00e7a\u011f\u0131, Orta\u00e7a\u011f, Ayd\u0131nlanma \u00c7a\u011f\u0131, Yeni\u00e7a\u011f, \u0130deolojiler \u00c7a\u011f\u0131, kapitalizm, kom\u00fcnizm, h\u00fcmanizm gibi ak\u0131mlar toplumlara y\u00f6n vermi\u015f, insanlar\u0131n
bak\u0131\u015f, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 bi\u00e7imlemi\u015ftir. Evet, teknoloji \u00f6ncelikle sosyal ve ekonomik yap\u0131y\u0131 bi\u00e7imlemektedir; ne var ki tek bir insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri de bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 ve yerine g\u00f6re insanl\u0131\u011f\u0131n kaderini de\u011fi\u015ftirebilmektedir. Bu de\u011fi\u015fim giderek hukuk, siyaset, sanat ve g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam tarzlar\u0131n\u0131 da etkileyebilmektedir.<\/p>\n
Dikkat edilirse fikirlerin sebep oldu\u011fu de\u011fi\u015fimin ger\u00e7ekle\u015febilmesi i\u00e7in, \u00f6ncelikle do\u011fru bir te\u015fhise, \u00f6ng\u00f6r\u00fcye ve y\u00f6n verici etkisi olan \u00e7\u00f6z\u00fcmlere gerek vard\u0131r. Kestirmeden s\u00f6ylemek gerekirse felsefe, i\u015fte bu s\u00fcrecin temel dayana\u011f\u0131 ve \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 durumundad\u0131r. Nitekim toplumlar\u0131n ve bireylerin d\u00fc\u015f\u00fcnce, hatta duygu d\u00fcnyalar\u0131n\u0131n
bi\u00e7imlenme s\u00fcrecinde, felsefenin do\u011frudan katk\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6rmek hi\u00e7 de zor de\u011fildir. Bu \u00f6zellik, felsefenin 2500 y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde hem spek\u00fclatif y\u00f6n\u00fcn\u00fcn hem de g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam i\u00e7inde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmi\u015f olmas\u0131n\u0131n bir gerek\u00e7esi olarak da kabul edilebilir. Felsefenin biricikli\u011fi, onun spek\u00fclatif, ele\u015ftirel ve b\u00fct\u00fcn\u00fc kavramaya y\u00f6nelik olmas\u0131yla yak\u0131ndan ilgilidir.<\/p>\n
Felsefenin en bilinen \u00f6zelli\u011fi, ele\u015ftirel y\u00f6n\u00fcd\u00fcr; fakat asl\u0131nda daha da \u00f6nemli taraf\u0131, ayn\u0131 soru ve sorun ile ilgili olarak farkl\u0131 cevaplar vermesidir. Di\u011fer bilgi sistemleri de\u011fi\u015fmeyen bir do\u011frunun, hakikatin veya ispatlanabilir olan\u0131n pe\u015findedir. S\u00fcrekli sorgulamas\u0131 ve kendi sistemati\u011fi i\u00e7inde tutarl\u0131 cevaplar aramas\u0131 felsefenin bir
\u00f6zelli\u011fidir. Sorun; insanla, toplumla ve evrenle ilgili olabilir; verilen farkl\u0131 cevaplar, tikelin b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7indeki yerini ve t\u00fcmelin tikeli nas\u0131l belirledi\u011fini, geni\u015f bir zaman aral\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde olup biteni anlamaya y\u00f6nelik olacakt\u0131r. Sonu\u00e7ta ortaya konulan felsefi \u00e7\u00f6z\u00fcmler, toplumlar\u0131n ve bireylerin paradigmalar\u0131n\u0131 belirler hale gelmektedir.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn bir teknoloji \u00e7a\u011f\u0131 oldu\u011fu, ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n, ak\u0131ll\u0131 bilgisayarlar\u0131n, ak\u0131ll\u0131 arabalar\u0131n, ak\u0131ll\u0131 robotlar\u0131n birlikte \u2018ak\u0131ll\u0131 toplum\u2019u olu\u015fturdu\u011fu, dolay\u0131s\u0131yla da insan\u0131n -felsefe yapmak i\u00e7in akl\u0131n\u0131 kullanmas\u0131na gerek olmad\u0131\u011f\u0131- akla gelebilir. Fakat as\u0131l akla gelmesi gereken, ak\u0131ll\u0131 cihazlar\u0131n toplumu hangi anlamda ak\u0131ll\u0131 k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulamak olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde s\u0131k\u00e7a merak edilen \u201crobotlar, insanlar\u0131 k\u00f6lele\u015ftirecek mi?\u201d veya \u201cinsandan daha ak\u0131ll\u0131 ve duygu sahibi robot yap\u0131lacak m\u0131?\u201d gibi sorular\u0131n felsefi bir de\u011feri oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyece\u011fim. Bence as\u0131l sorun, teknolojinin insan\u0131, toplumu ve \u00e7evreyi de\u011fi\u015ftirmekte olmas\u0131d\u0131r. Bu s\u00fcrecin hi\u00e7 de basit olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; felsefeyi yard\u0131ma \u00e7a\u011f\u0131rman\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde teknolojik geli\u015fim, her\u015feyi etkileyerek, bi\u00e7imleyerek, yenileyerek ve yerine g\u00f6re de y\u0131karak b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla ilerlemektedir. Bu s\u00fcrecin en \u00f6nemli y\u00f6n\u00fc bence toplumu ve insan\u0131 ama \u00f6zellikle de \u00e7evreyi de\u011fi\u015ftirmesi ve yeniden bi\u00e7imlemesidir. Teknoloji sayesinde, daha \u00f6nce sadece hayal edilen olgular, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline gelmi\u015ftir. \u0130\u015fte tam da bu noktada sadece felsefe devreye girebilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc de\u011fi\u015fen
insan\u0131 ve toplumu kavraman\u0131n, \u00e7evre ile olan ili\u015fkisini bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde anlaman\u0131n tek arac\u0131 felsefedir.<\/p>\n
Uzay yolculuklar\u0131, ba\u015fka gezegenlerin kolonile\u015ftirilmesi, deri alt\u0131na \u00e7ip tak\u0131lmas\u0131, yapay organlar, \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011fe do\u011fru gidi\u015f, mitolojilerde bile hayal edilemeyen varl\u0131klar, \u00fcst\u00fcn-insan (\u00fcbermensch), s\u00fcper adam (superman), veya insan \u00f6tesi (transhuman) gibi \u2018canl\u0131lar\u2019 bir zaman sonra s\u0131radanla\u015facaklard\u0131r. Bu de\u011fi\u015fim ve geli\u015fim s\u00fcreci, yeni bir ahlak anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131, yeni bir toplum yap\u0131s\u0131n\u0131, bozulan ve tahrip edilen bir \u00e7evreyi, en k\u00f6t\u00fcs\u00fc de b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 yapma yetkisini kendinde g\u00f6ren bir anlay\u0131\u015f\u0131, yani k\u0131saca bir \u201cak\u0131ll\u0131 toplum\u201du da muhtemelen beraberinde getirecektir. Bu s\u00fcreci geri d\u00f6nd\u00fcrmek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir; dolay\u0131s\u0131yla da gelecekte ortaya \u00e7\u0131kabilecek d\u00fczeni \u015fimdiden irdelemek ve yap\u0131lmas\u0131 gerekenler \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmek ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n
Gelecekte y\u00fczy\u00fcze gelece\u011fimiz belki de en temel sorun, yepyeni ve t\u00fcm al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131za ayk\u0131r\u0131 bir ahlak anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r. G\u00f6r\u00fcnen o ki, ak\u0131ll\u0131 \u015fehirler ve burada ya\u015fayan ak\u0131ll\u0131 toplumlar(!) ile yar\u0131 robotla\u015fm\u0131\u015f yapay insanlar\u0131n sahip olacaklar\u0131 hak ve sorumluluklar\u0131 mevcut ahlak anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde
tan\u0131mlayamay\u0131z, kavrayamay\u0131z ve \u00e7\u00f6z\u00fcmleyemeyiz. Geleneksel sorumluluk anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z eskiden toplum \u00f6ncelikliydi; fakat zamanla, \u00f6zellikle becerilerinin ve maddi olanaklar\u0131n\u0131n geli\u015fmesi, ki\u015filerin birey olarak varl\u0131k kazanmalar\u0131na olanak verdi. Bireyle\u015fme, bireyselle\u015fmeye evrildik\u00e7e yeni hak talepleri ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. \u201cBirey
toplum i\u00e7indir\u201d yarg\u0131s\u0131 giderek \u201ctoplum birey i\u00e7indir\u201d yarg\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm son derece h\u0131zl\u0131yd\u0131; bireylerin sorumluluklar\u0131 tan\u0131mlanmadan, b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcce ve yeni haklara sahip olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bireylerin artan ekonomik g\u00fc\u00e7leri, siyasi n\u00fcfuzlar\u0131n\u0131n da artmas\u0131na zemin haz\u0131rlad\u0131; sonu\u00e7ta \u201ctoplum -ancak baz\u0131- bireyler i\u00e7indir\u201de do\u011fru bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ufukta belirdi. Siyasetin topluma y\u00f6n verici g\u00fcc\u00fc gittik\u00e7e belirginle\u015fti; bu
yetki, k\u00fcreselle\u015fmeyle birlikte daha da artt\u0131. Ne var ki hak sahibi olmak sorumluluk sahibi olmay\u0131 beraberinde getirmedi.<\/p>\n
Bireyler, ama \u00f6zellikle baz\u0131 bireyler, sorumluluk alanlar\u0131n\u0131 kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re belirleme olana\u011f\u0131na sahip oldular. Teknoloji; bireylere ve bu bireylerden olu\u015fan g\u00fc\u00e7 sahibi toplumlara, \u00e7evreye \u00fcst\u00fcnl\u00fck kurma ve onu istedi\u011fi gibi kullanma hakk\u0131n\u0131 k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte kazand\u0131rd\u0131. Bireylerin ve toplumlar\u0131n sahip olduklar\u0131 olanaklar\u0131n
teknoloji e\u015fli\u011finde geli\u015fmesi, onlar\u0131 \u00fcst\u00fcn ve ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 hale getirmi\u015ftir; bu durum, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ciddi bir \u015fekilde g\u00f6rmemezlikten gelinmesiyle sonu\u00e7lanm\u0131\u015f gibi durmaktad\u0131r. Hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yara almas\u0131, bedelin, insanl\u0131k ve do\u011fa taraf\u0131ndan \u00f6denmesiyle sonu\u00e7lanacak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. K\u00fcreselle\u015fme, g\u00fcc\u00fcn
k\u00fcreselle\u015fmesine d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir; sonu\u00e7ta da san\u0131r\u0131m yeni bir ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 tan\u0131mlamak ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olacakt\u0131r.<\/p>\n
Bu s\u00fcreci \u201cg\u00fcvenlik\u201d kavram\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele almak sorunun can al\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fini ortaya koyabilmemizi kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131r. Birey-toplum ili\u015fkisinde belirleyici bile\u015feni g\u00fcvenlik \u00fczerinden okumak, \u201cbirey toplum i\u00e7indir\u201d veya \u201ctoplum birey i\u00e7indir\u201d \u015feklindeki ilkeyi de \u201c\u00e7evrenin g\u00fcvenli\u011fi bireyden ve toplumdan \u00f6nce gelir\u201d \u015feklinde yorumlamak gerekecektir.<\/p>\n
Teknolojik olanaklar\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7, \u201cak\u0131ll\u0131\u201d toplumlar\u0131, o da \u201cg\u00fc\u00e7 sahibi\u201d bireyleri do\u011furmu\u015f durumdad\u0131r; bu da ister istemez, \u201ctoplum ve \u00e7evre (g\u00fc\u00e7 sahibi) bireyler i\u00e7indir\u201d \u015feklinde bir ilkenin dayat\u0131lmas\u0131yla sonu\u00e7lanacakt\u0131r. G\u00fc\u00e7l\u00fc bireylerin ve ak\u0131ll\u0131 toplumlar\u0131n sahip olacaklar\u0131 ayr\u0131cal\u0131k giderek \u00e7evreye daha \u00e7ok hakim olmay\u0131 gerektirecektir. A\u00e7\u0131kt\u0131r ki geleneksel \u201cahlak\u201d kavram\u0131 b\u00f6yle bir s\u00fcrece yabanc\u0131d\u0131r. \u00c7evre, geleneksel k\u00fclt\u00fcr a\u00e7\u0131s\u0131ndan elbette bir de\u011fer ta\u015f\u0131maktad\u0131r; fakat sorun, \u201cak\u0131ll\u0131 toplum\u201dlar\u0131n, ekonomik ve siyasi g\u00fcc\u00fc elinde bulunduran bireylerin sahip olduklar\u0131 olanaklard\u0131r. Bu durum, \u00e7evrenin ve insanl\u0131\u011f\u0131n korunmas\u0131nda, g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131nda, eski hukukun yetersiz ve devre d\u0131\u015f\u0131 kalmas\u0131n\u0131 gerektirecektir. Sonu\u00e7ta g\u00fc\u00e7l\u00fc birey ve toplumlar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n hukuku hi\u00e7e saymas\u0131 hi\u00e7 de \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmayacakt\u0131r.<\/p>\n
\u00c7evrenin h\u0131zla kirlenmesi, \u00e7evre hukuku konusunda yeni uzla\u015f\u0131mlara \u015fiddetle ihtiya\u00e7 g\u00f6stermektedir. \u00c7evre sorunun art\u0131k, birey ile toplumun ve aralar\u0131ndaki ili\u015fkinin d\u0131\u015f\u0131nda, yeni bir sorumluluk ve g\u00fcvenlik alan\u0131 olarak tan\u0131mlanmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. \u201cAk\u0131ll\u0131 toplum\u201d, ki\u015fisel \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 her\u015feyin \u00fcst\u00fcnde tutan bireylerin fideli\u011fi haline
gelebilir. Yeni insan modelini belirleme amac\u0131ndaki giri\u015fimler\u00b9 sadece haklar\u0131 de\u011fil sorumluluklar\u0131 da tan\u0131mlamaya y\u00f6nelmi\u015f olabilir; fakat ezilen do\u011fa sessizdir! Ezilen do\u011fa elbette kendini zaman zaman hat\u0131rlatmaktad\u0131r. Ama bu s\u00fcre\u00e7, ne yaz\u0131k ki, hen\u00fcz yeteri kadar \u201cak\u0131ll\u0131 olamam\u0131\u015f\u201d toplumlar \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015fmektedir.<\/p>\n
\u0130nsan gelece\u011fe g\u00fcvenle bakmak isteyen ve bunun ko\u015fullar\u0131n\u0131 olu\u015fturabilen bir canl\u0131d\u0131r; sahip oldu\u011fu toplumsal ahlaki de\u011ferler ve bireysel moral kabuller ona canl\u0131lar d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7inde baz\u0131 ayr\u0131cal\u0131klar kazand\u0131rmaktad\u0131r. Rahat ve g\u00fcvenli ya\u015famak isteyen insan, teknolojik olanaklar\u0131n\u0131 bu de\u011ferlerle ili\u015fkilendirilmesinde ne yaz\u0131k ki istekli
davranmamaktad\u0131r. Teknoloji, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve g\u00fcvenli ya\u015fam\u0131n vazge\u00e7ilmez bir par\u00e7as\u0131d\u0131r; ama teknoloji, insanl\u0131\u011f\u0131n kendisini bir anda ortadan kald\u0131racak olanaklar\u0131 da i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Geli\u015fmelerin bedeli, sava\u015flar, \u00e7evre kirlili\u011fi ve do\u011fan\u0131n geri d\u00f6n\u00fclemez \u015fekilde tahrip edilmesidir. G\u00f6zle g\u00f6r\u00fclmeyen, bu y\u00fczden de te\u015fhisi zor ama
\u015fimdilik tedavisi kolay olan sorun, ortaya \u00e7\u0131kmakta olan yeni insan modelidir.<\/p>\n
\u0130nsanl\u0131k tarih boyunca mitolojileri, efsaneleri, hikayeleri ahlaki de\u011ferlerin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olarak kullanm\u0131\u015f; onlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla toplumu ve insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ama ayn\u0131 zamanda d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 da formatlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum bir y\u00f6n\u00fcyle, gelece\u011fin, sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkisi \u00e7er\u00e7evesinde belirleme ve g\u00fcvence alt\u0131na alma istedi\u011finin de bir ifadesidir. Kader ve irade paradoksu, bir anlamda bu yolla anlaml\u0131 k\u0131l\u0131nmak istenmi\u015ftir. Ahlaki de\u011ferler, bireysel hatalar\u0131n yol a\u00e7abilece\u011fi sonu\u00e7lar\u0131n bir t\u00fcr \u00f6ng\u00f6r\u00fc listesidir. \u0130lgin\u00e7tir, hata bireyseldir; ama ceza toplumun \u00f6demesi gereken bir faturad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc mitolojiler, efsaneler vs arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bireylerin sorumluluklar\u0131 toplum \u00fczerinden kader olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim do\u011fal afetler, hem bireysel hem de toplumsal faturan\u0131n
bedeli olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
Teknoloji; birey ve toplum ili\u015fkisinde yeni ve yabanc\u0131s\u0131 oldu\u011fumuz bir senaryonun yaz\u0131lmas\u0131n\u0131 talep etmektedir. Bu senaryonun ba\u015f rol oyuncusu \u00e7evredir. Felsefe olmadan teknolojiyi ahlaki de\u011ferlerle ili\u015fkilendirmek ve bu ba\u015frol oyuncunu fark\u0131na varmak san\u0131r\u0131m m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r. Bireylerin ve toplumlar\u0131n g\u00fcvenlik sorunlar\u0131 her ikisinin aras\u0131ndaki moral de\u011ferler \u00fczerinden okunagelmi\u015ftir; fakat bireylerin ve
toplumlar\u0131n g\u00fcvenli\u011fi art\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fczde teknolojiye emanet edilmi\u015ftir. Teknoloji, bireylere ve \u2018ak\u0131ll\u0131\u2019 toplumlara sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 olanaklar\u0131, \u00e7evreye fatura etmektedir. Eskiden toplum bireyi d\u0131\u015flard\u0131; teknolojik olanaklar bireyi toplumu g\u00f6rmemezlikten gelmesine olanak verdi. Son a\u015famada birey \u00e7evreyi de umursamamaya y\u00f6neldi. \u00c7evre,
sessizdir; ama sessizce o da faturay\u0131 insanl\u0131\u011fa \u00f6detmek zorundad\u0131r.<\/p>\n
Yeni insan modelini \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc de\u011ferlendirmek, \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131 anlamak i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Bu uzun, karma\u015f\u0131k ve yorucu i\u015fe giri\u015fmeyece\u011fim; g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in ipucu olarak mant\u0131k ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kullanaca\u011f\u0131m.<\/p>\n
Aristoteles, mant\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na \u201calet\u201d (\u201corganon\u201c) ad\u0131n\u0131 vermi\u015ftir. Bu alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar, 19 yy.la kadar da de\u011fi\u015fmeden gelmi\u015ftir. \u00d6te yandan mant\u0131k, her b\u00fcy\u00fck k\u00fclt\u00fcrde en \u00fcst d\u00fczeyde itibar g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr; \u00e7\u00fcnk\u00fc mant\u0131k, g\u00fcnl\u00fck ya\u015famdan teolojiye ve bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalara kadar uzanan alanda bir alet olarak kullan\u0131lmak durumundad\u0131r. Fakat art\u0131k elimizde tek bir mant\u0131k bulunmamaktad\u0131r. Bu \u015fu demektir: e\u011fer elimizdeki arac\u0131 de\u011fi\u015ftirirsek, verece\u011fimiz kararlar ve yap\u0131lacak \u00e7\u0131kar\u0131mlar da de\u011fi\u015fecektir; bu durum, do\u011frulu\u011fundan -mant\u0131k\u00e7a- emin olunabilecek yarg\u0131lardan s\u00f6zetmeyi imkans\u0131z hale getirmektedir.<\/p>\n
Aristoteles\u2019in mant\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n temelinde \u201cakl\u0131n \u00fc\u00e7 yasas\u0131\u201dn\u0131n bulundu\u011fu kabul edilirdi: bunlar \u201c\u00f6zde\u015flik, \u00e7eli\u015fmezlik ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc halin imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u201d \u015fekline ifade edilirdi. Fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu \u201c\u00fc\u00e7 yasay\u0131\u201d ( daha do\u011frusu \u201cilkeyi\u201d) kullanmadan farkl\u0131 mant\u0131k sistemleri in\u015fa etmek art\u0131k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Bunun anlam\u0131 \u015fudur: \u00e7ok temel baz\u0131 sorunlarla ilgili geleneksel tart\u0131\u015fmalar, dayanaktan yoksun hale gelmi\u015flerdir. Nitekim ak\u0131l ve inan\u00e7 konusunda as\u0131rlarca s\u00fcren tart\u0131\u015fmalar kar\u015f\u0131s\u0131nda \u201changi ak\u0131l?\u201d sorusu, t\u00fcm geleneksel tart\u0131\u015fmalar\u0131 bir anda gereksiz hale getirmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc art\u0131k \u201cak\u0131l\u201d ve \u201cak\u0131l yasalar\u0131\u201d gibi kavramlar, eski ortak i\u00e7eriklerini yitirmi\u015flerdir.<\/p>\n
\u201c\u00c7ok-de\u011ferli mant\u0131k\u201d, \u201cpuslu mant\u0131k\u201d (\u201cfuzzy logic\u201d), \u201ctutarl\u0131l\u0131k \u00f6tesi mant\u0131k\u201d (\u201cparaconsistent logic\u201d) g\u00fcn\u00fcm\u00fcz mant\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 yans\u0131tan birka\u00e7 \u00f6rnektir. Dolay\u0131s\u0131yla tek bir mant\u0131ktan, tek bir d\u00fc\u015f\u00fcnce yasas\u0131ndan s\u00f6z etmek art\u0131k m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir.<\/p>\n
Sonu\u00e7ta g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcnde \u2018do\u011fru\u2019, \u2018hakikat\u2019, \u2018ger\u00e7ek\u2019 gibi \u00e7ok temel kavramlar\u0131n bilinen i\u00e7eriklerinden yoksun hale gelmekted\u00fcr. \u201cDo\u011fruluk \u00f6tesi\u201d (\u201cpost-truth\u201d) kavram\u0131, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan\u0131n ya\u015fam bi\u00e7iminin simgesi durumundad\u0131r. \u201cMutlak do\u011fru\u201d kavram\u0131n\u0131n pe\u015finden ko\u015fman\u0131n, fanatizme ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcden yoksun davran\u0131\u015flara kolayca sebep oldu\u011funu \u00e7ok a\u00e7\u0131k \u015fekilde g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6te yandan \u201cdo\u011fru\u201d kavram\u0131n\u0131n
belirsiz bir zemin \u00fczerinde in\u015fas\u0131n\u0131n da bireysel \u00e7\u0131karlara kolayca olanak verebilece\u011fi de ortadad\u0131r. \u201cHakikat veya do\u011fru\u201d kavramlar\u0131n\u0131n geleneksel tan\u0131m\u0131, dayana\u011f\u0131n\u0131 teknolojik olanaklardan alan ben-merkezli ( ego-centric) ve bir bak\u0131ma \u00e7\u0131karc\u0131 \u00f6zellikte \u201cdo\u011fruluk \u00f6tesi ger\u00e7ek\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na yerini b\u0131rakm\u0131\u015f durumdad\u0131r.<\/p>\n
\u201cAk\u0131ll\u0131 toplum\u201dda bireyler, teknolojinin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 olanaklarla rahat ya\u015famaya al\u0131\u015fm\u0131\u015f durumdad\u0131r; bunun sonucunda do\u011fal olarak \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 her\u015feyin \u00fcst\u00fcnde tutmak, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 ne pahas\u0131na olursa olsun s\u00fcrd\u00fcrmek istemekte, bu ama\u00e7 u\u011fruna \u00e7evreyi (\u00e7ok sevmekte ama) hi\u00e7e saymaktad\u0131r. Ak\u0131ll\u0131 toplum, hakl\u0131 haks\u0131z ayr\u0131m\u0131 yapmadan g\u00fc\u00e7l\u00fcn\u00fcn g\u00fc\u00e7s\u00fcz\u00fc ezebilmesine yasall\u0131k kazand\u0131rma gibi bir a\u00e7\u0131l\u0131ma izin verme potansiyeline de sahiptir. \u201cDo\u011fruluk \u00f6tesi\u201d, \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, bu olana\u011f\u0131 kavramsal olarak sa\u011flamaya adayd\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla \u201cak\u0131ll\u0131 toplumlarda felsefenin i\u015flevini g\u00f6zard\u0131 edip yeni bir ahlak anlay\u0131\u015f\u0131ndan s\u00f6zetmek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir.<\/p>\n
Teknolojik olanaklara sahip olan ve bunun ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya\u015fayan toplumlardaki bireyler i\u00e7in geleneksel \u201cbir anlam\u0131 olmak\u201d kavram\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fi bo\u015falt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Anlam aramak \u00e7abas\u0131, de\u011ferini yitirmi\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir. \u201cAnlaml\u0131 olmak\u201d art\u0131k bireyin kendisi i\u00e7in, kendi i\u015fine gelen i\u00e7in s\u00f6zkonusudur. Her \u00e7a\u011f gibi bu 21. yy da kendi \u2018mant\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 ve felsefesini h\u0131zla olu\u015fturmaktad\u0131r. Olan ile olmas\u0131 gereken aras\u0131nda her zaman oldu\u011fu gibi bir \u00e7at\u0131\u015fma elbette ya\u015fanacakt\u0131r. Teknolojik olanaklarla sahip toplumlar\u0131n ve bireylerin, di\u011fer toplumlara kendi \u2018anlam\u2019lar\u0131n\u0131 dikte etmeleri bir hak olarak g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
Teknolojinin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 olanaklar\u0131n sadece g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda de\u011fil, sa\u011fl\u0131kta, askeri alanlarda, e\u011flence ve g\u00fcvenli ya\u015famda, uzaya gitmekten uzun y\u0131llar ya\u015fama olana\u011f\u0131na sahip olmaya kadar \u00e7ok geni\u015f alanda sorumsuzca kullan\u0131lmas\u0131, \u2018hep hakl\u0131 olman\u0131n\u2019 \u00f6rt\u00fck gerek\u00e7esi durumundad\u0131r. Teknoloji sayesinde ula\u015f\u0131lan \u00e7ok uzun ya\u015famak, ba\u015fka gezegenlere gidebilmek gibi olanaklar, bilim-kurgunun ger\u00e7ekle\u015fmekte olan y\u00fcz\u00fcd\u00fcr. Bu olanaklard\u0131r ki \u201chak, hakikat, do\u011fruluk ve adalet\u201d gibi kavramlara \u201cben-merkezli yeni anlamlar dikte edebilmek\u201d hakk\u0131n\u0131 kendinde g\u00f6ren \u201c\u00fcst\u00fcn insan\u201dlar\u0131n ve \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc toplum\u201dlar\u0131n olu\u015fmas\u0131na zemin haz\u0131rlamaktad\u0131r Bir benzetmeyle, yeni \u201cNuh\u2019un gemisi\u201d teknoloji ile donat\u0131lacakt\u0131r; ama ne yaz\u0131k ki herkes al\u0131nmayacakt\u0131r.<\/p>\n
Bili\u015fim sorunlar\u0131n\u0131n t\u0131p ile ilgi i\u00e7inde tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bu kongrenin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n ileri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc son derece dikkat \u00e7ekicidir. Bu sebeple toplant\u0131y\u0131 d\u00fczenleyen ba\u015fta Prof. Dr. Nilg\u00fcn Bozbu\u011fa ve Prof. Dr. Sevin\u00e7 G\u00fclse\u00e7en\u2019e ve ekibine \u015f\u00fckranlar\u0131m\u0131 sunuyorum. Felsefenin \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc i\u015flevini akademik d\u00fczeyde yeniden tan\u0131mlanmas\u0131
ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. B\u00fct\u00fcn \u00fcniversitelerimizin bu disiplini yeni bir g\u00f6zle yorumlay\u0131p b\u00fcnyelerinde yer vermesi de b\u00fcy\u00fck \u00f6neme sahiptir. Felsefenin tarih boyunca elde etti\u011fi birikimden yararlanmadan ne kendi toplumumuzun ne de 21yy insan\u0131n\u0131n sorunlar\u0131n\u0131 tespit etmek ve dolay\u0131s\u0131yla \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretmek kanaatimce m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n